Palçıq vulkanlarından metan emissiyaları: DLR Azərbaycanda vulkan püskürməsindən sonra dron ölçmələri aparır
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ətraf Mühit Proqramının (UNEP) təşəbbüsü ilə Beynəlxalq Metan Emissiyaları Rəsədxanasının (IMEO) bir hissəsi olaraq, DLR Atmosfer Fizikası İnstitutunun (DLR-IPA) komandası yerli və beynəlxalq tərəfdaşlarla birlikdə Azərbaycanda palçıq vulkanlarından metan emissiyalarının dron əsasında ölçülməsini həyata keçirib. Layihənin məqsədi bu hələ də zəif başa düşülən geoloji metan mənbələrini daha yaxşı ölçmək və onların emissiyalarını digər, əsasən də antropogen mənbələrdən gələn emissiyalarla müqayisə etməkdir. Azərbaycan dünyada məlum olan 1000-ə yaxın palçıq vulkanından 300-ə yaxınına ev sahibliyi edir. Bu təbii xüsusiyyətlər öz fəaliyyətlərində əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir: bəziləri davamlı olaraq qaz buraxır, digərləri isə qısa müddət ərzində partlayıcı püskürmədən əvvəl uzun müddət hərəkətsiz qalır.
Ölçmələrə hazırlıq zamanı yerli partnyor Olimp İHA MMC tərəfindən idarə olunan sabit qanadlı dron yüksək dəqiqlikli in-situ metan və külək sensorları da daxil olmaqla elmi cihazlarla təchiz edilib. Layihə çərçivəsində elmi uçuş əməliyyatlarını Azərbaycanda pilotsuz uçuş aparatlarının (PUA) istismarı sahəsində böyük təcrübəyə malik “Olimp PUA” MMC həyata keçirir. DLR-IPA komandası Azərbaycanın palçıq vulkanlarının spesifik şərtlərinə uyğunlaşdırılmış ölçmə strategiyasını işləyib hazırlayıb və optimallaşdırıb ki, bu da metan emissiyalarının havada etibarlı kəmiyyətini müəyyən etməyə imkan verir.
İlk uğurlu ölçmə uçuşları DLR-IPA komandasının iştirakı ilə 2025-ci ilin yazında baş tutdu. Bu ilkin missiyalar əsasında tərəfdaşlara DLR ilə sıx elmi koordinasiyada müstəqil şəkildə uçuşları davam etdirməyə imkan verən standartlaşdırılmış ölçmə protokolu yaradılmışdır.
Ölçmə konsepsiyası Gaussun divergensiya teoreminə əsaslanır: dron palçıq vulkanı ətrafında müxtəlif hündürlüklərdə konsentrik dairələr üzərində uçur. Metan axınları küləkdən yuxarı və aşağı istiqamətli ölçmələrdən əldə edilir ki, bu da silindrik uçuş sxemi ilə əhatə olunmuş ümumi emissiyanın kəmiyyətini müəyyən etməyə imkan verir.
Oktyabr ayında DLR alimləri nəzarət edilən şəraitdə metan buraxaraq və ölçməklə uçuş strategiyasını təsdiqləyən eksperiment aparmaq üçün Azərbaycana qayıdıblar.
Bu layihə Azərbaycan Elm və Təhsil Nazirliyinin Geologiya və Geofizika İnstitutunun, eləcə də İtaliya Milli Geofizika və Vulkanologiya İnstitutunun tərəfdaşları tərəfindən dəstəklənir və geodinamik və vulkanik proseslərdə öz təcrübələrini təqdim edir.
11 oktyabr 2025-ci ildə yerli vaxtla saat 08:27-də Otmanbozdağ palçıq vulkanı partlayıcı şəkildə püskürüb. O, dünyanın ən böyük palçıq vulkanlarından biridir və Bakıdan təxminən 40 kilometr cənubda yerləşir. Metanın qəfil təbii buraxılması kraterin üstündə güclü alovla nəticələndi. Komanda tez bir zamanda lazımi icazələri aldı və oktyabrın 13-də kraterdə yerüstü ölçmələr apara bildi, ardınca 14 və 19 oktyabrda püskürmə sahəsi üzərində pilotsuz uçuşlar həyata keçirdi. İlkin təhlillər göstərir ki, artan metan konsentrasiyası püskürmədən bir neçə gün sonra hələ də yerdən 200 metr hündürlükdə və kraterdən bir kilometrdən çox məsafədə aşkar edilib.
Toplanmış məlumatlar palçıq vulkanının püskürməsindən sonra ilk yüksək dəqiqlikli in-situ metan ölçmələrini təmin edir. Aktiv və davamlı olaraq emissiya edən palçıq vulkanlarında davam edən müşahidələrlə birlikdə bu nəticələr qlobal iqlim sistemində geoloji metan mənbələrinin rolunun daha dəqiq ölçülməsinə və qiymətləndirilməsinə kömək edəcəkdir.
